Bij vijf koeien op een melkveebedrijf in de Friese gemeente Noardeast-Fryslân zijn antistoffen tegen vogelgriep aangetroffen. Daarmee is aangetoond dat de dieren een besmetting met vogelgriep hebben doorgemaakt. Aanvankelijk meldde landbouwminister Femke Wiersma dat het om één koe ging, die daarmee de eerste koe in Europa was waarbij antistoffen werden aangetoond. Vorige week volgden vier andere koeien. Bij geen van de dieren is actief virus aangetoond: de dieren waren al besmet voor het onderzoek van NVWA en Wageningen Bioveterinary Research (WBVR) werd gedaan.

Het begon met een melding van twee zieke katten op 24 december. De dieren hadden verkoudheidsverschijnselen en ontstoken ogen. Een van hen is enkele dagen daarna overleden en bleek besmet te zijn met vogelgriep. De andere kat, met dezelfde verschijnselen, testte negatief op vogelgriep en is inmiddels hersteld. Daarna is bron- en contactonderzoek gedaan, waarbij ook de koeien op het bedrijf waar de kat vandaan kwam in beeld kwamen.

Koe met uierontsteking

Op dat bedrijf is op 15 januari een steekproef onder de koeien gedaan. Er waren op dat moment geen zieke dieren aanwezig. Naast het onderzoek naar actief virus via een PCR-test, is ook onderzoek gedaan naar antistoffen in de melk. Deze antistoffen worden aangemaakt als een dier in contact komt met een virus. Als ze gevonden worden, is dat een bewijs dat een dier besmet is geweest met een virus. Aanvankelijk werden deze antistoffen gevonden bij één koe. Het dier was eerder ziek geweest en had daarbij uierontsteking en ademhalingsproblemen. Dit zijn verschijnselen die passen bij een infectie met het vogelgriepvirus bij een koe. Op het moment van monstername door de NVWA waren deze verschijnselen voorbij.

Op 22 januari was de NVWA opnieuw op het bedrijf en zijn bij alle aanwezige runderen bloed- en melkmonsters afgenomen. De PCR-tests wezen uit dat er geen vogelgriepvirus op het bedrijf aanwezig was. Ook bij de mensen die in contact zijn geweest met de dieren en andere aanwezige dieren op het bedrijf, waaronder paarden, honden en katten, zijn op dat moment geen verschijnselen van vogelgriep vastgesteld. De testuitslagen wezen ook bij hen niet op besmetting.

Twijfels over test

Twijfels over de betrouwbaarheid van de testuitslagen zijn er niet, reageert WBVR op de twijfels die dierenarts Rick Janssen uitte over de kans op verkeerde uitslagen van de antistoffentesten. “Hier is géén sprake van een vals-positieve uitslag. Het betreffende monster is herhaaldelijk getest, met als resultaat dezelfde positieve uitslag. Vervolgens is dit monster ook positief getest met een andere testmethode. Mede daarom heeft de NVWA alle melkkoeien op het bedrijf opnieuw bemonsterd”, aldus de onderzoeksinstelling.

Verder onderzoek moet meer duidelijkheid geven over de infectie en de verspreiding ervan. Alle dieren op het bedrijf zijn ook via bloedmonsters onderzocht op antistoffen tegen vogelgriep. Die uitslagen worden in de eerste week van februari verwacht. Het onderzoek wordt uitgevoerd door WBVR, in nauw overleg met het Europees referentielaboratorium. Het melkveebedrijf is door de NVWA geblokkeerd: er mogen geen dieren worden aan- en afgevoerd. De melk mag wel worden geleverd. Hoewel het vogelgriepvirus via melk kan worden overgedragen, is er volgens het ministerie en RIVM in dit geval geen risico voor de volksgezondheid, omdat de melk wordt verwerkt in de fabriek. Het pasteurisatieproces dat daar plaatsvindt zorgt ervoor dat er geen risico meer is bij consumptie van deze melk. Toen de koe met vogelgriep ziekteverschijnselen vertoonde, werd de melk bovendien apart gehouden vanwege de mastitis. Deze melk is dus niet bij de consument terechtgekomen.

Gevolgen voor melkveesector

Of de vogelgriepbesmetting gevolgen gaat hebben voor alle melkveebedrijven in Nederland, is nog onduidelijk. Het ministerie heeft aan deskundigen gevraagd een risicoanalyse te maken. Daarin zal ook overwogen worden of het zinvol is om tankmelk structureel te gaan testen op vogelgriep. Daarnaast zal ook meegenomen worden wat het risico is van de consumptie van rauwe melk. Op de vraag van GroenLinks-PvdA Kamerlid Laura Bromet of het veilig is om deze melk te drinken, nu niet bekend is of meer koeien besmet zijn met het virus, reageert Wiersma dat het niet ‘per definitie onveilig is’.

Dierenartsen van de KNMvD roepen dierenartsen en veehouders op alert te zijn en verdenkingen van vogelgriep bij koeien te melden. Voor vogelgriep geldt een meldplicht als er verdenkingen zijn bij vogels, runderen, varkens en huisdieren, zoals katten en honden.

Hoewel het risico voor de mens van het vogelgriepvirus dat in Europa heerst beperkt is, leidt het zoönotische karakter van vogelgriep wel tot extra alertheid. Het risico bestaat dat het virus zodanig verandert (mutatie) dat het makkelijker overgaat op mensen en dat mensen er zieker van worden. Zo kan een grootschalige uitbraak ontstaan. Dit risico speelt ook een rol bij het strikte vogelgriepbeleid onder pluimvee.

Amerikaans virus past zich aan koeien aan

De besmettingen in Friesland zijn de eerste in Europa. In de Verenigde Staten (VS) is de situatie heel anders, met een grootschalige uitbraak – 1084 besmette bedrijven – onder melkvee vorig jaar. Het gaat in de VS wel om een ander virustype dan het H5N1-virus dat momenteel in Europa heerst. Uit Brits onderzoek blijkt dat het Amerikaanse vogelgriepvirus in de melkveestapel muteert, waardoor het steeds makkelijker en beter overdraagbaar wordt tussen zoogdieren. “Dit verbetert het vermogen van het virus om zich in runderen te vermenigvuldigen en verhoogt het risico op zoönotische overdracht”, aldus onderzoeker Thomas Peacock van het Pirbright Institute.

Het Amerikaanse virus, van type H5N1 genotype B3.13, is ook overgedragen op tientallen mensen, onder wie veel melkers. Ze kregen doorgaans milde klachten. Hoewel het virus zich nu niet makkelijk tussen mensen verspreidt, kan dit volgens de onderzoekers wel veranderen als het virus blijft circuleren onder zoogdieren, omdat het zich blijft aanpassen aan zoogdieren. De onderzoekers pleiten er daarom voor om snel een vaccin te ontwikkelen voor zoogdieren en mensen. De kans dat het Amerikaanse virus ook in Europa zal opduiken, is volgens de Europese voedselautoriteit Efsa klein. In december werd hierover een risicoanalyse gemaakt.

Extra waakzaamheid

In Nederland wordt via de basismonitoring diergezondheid wekelijks een zogenaamde syndroomsurveillance uitgevoerd. Daarin wordt zowel regionaal als landelijk op basis van tankmelkleveranties gekeken of er diergezondheidsproblemen zijn bij melkvee. Dit is een gevoelig instrument, dat met name waarde heeft wanneer nieuwe aandoeningen spelen die geen specifieke of opvallende verschijnselen geven. Daarnaast wordt in de basismonitoring gebruikgemaakt van pathologisch onderzoek en kunnen bij de Veekijker van gezondheidsdienst Royal GD onbegrepen problemen worden gemeld. In de basismonitoring zijn tot op heden geen signalen gevonden die aanleiding geven tot een verdenking van een vogelgriepbesmetting bij melkkoeien.

Zuivelmarkt

Effecten voor de zuivelmarkt zijn niet zichtbaar. Beperkingen van de handel in bewerkte zuivel zijn er niet vanwege vogelgriep, omdat verhitte melk geen risico vormt. Traditioneel zorgen nieuwe dierziekten wel voor wat terughoudendheid op de markten, vanwege onzekerheden. In de Verenigde Staten heeft de grote uitbraak nauwelijks effect op de markt. De melkproductie neemt er zelf iets toe en de handelsmaatregelen van president Trump hebben veel meer invloed op de internationale markt dan de dierziekte. Voor rauwe melk en rauwmelkse kazen kan het virus meer impact hebben.

---

In de Verenigde Staten gaat een ander type virus rond dan in Europa

---

De minister noemt de vogelgriepsituatie ‘blijvend zorgelijk’. De afgelopen weken zijn er bij pluimvee opnieuw diverse uitbraken geweest. “Dat een melkkoe een infectie heeft doorgemaakt met het vogelgriepvirus past dan ook in deze tijd van hoge infectiedruk. Toch is dit een zorgelijke ontwikkeling. Ik blijf daarom deze situatie nauwgezet in de gaten houden en laat vervolgonderzoek doen”, aldus Wiersma.